6 Şubat 2023’te yaşadığımız büyük depremler, sadece binalarımızı değil, ruhlarımızı da sarstı. O gün milyonlarca insanın hayatı bir anda değişti. Enkaz altından kurtarılan bedenler kadar, travmalarını görünmez şekilde taşıyan ruhlar da iyileşmeye ihtiyaç duyuyordu. Peki, afetler karşısında yalnızca fiziksel yeniden yapılanma yeterli mi? Yoksa daha derin, daha bütüncül bir iyileşme yaklaşımına mı ihtiyacımız var?
Görünmeyen Yaraların Daha Büyük Yükü: Afetlerin Psikolojik ve İyilik Hali Boyutu
Afetlerin ardından odak genellikle enkaz kaldırma, geçici barınma ve altyapı onarımı gibi maddi ihtiyaçlarda yoğunlaşıyor. Ancak güncel araştırmalar, bu yaklaşımın tek başına yeterli olmadığını gösteriyor. Örneğin, CASAT OnDemand’ın 2024 raporuna göre yalnızca 2023 yılında ABD’de 2,5 milyon kişi afet nedeniyle evini terk etmek zorunda kaldı. Bu rakamların önünde; kaygı, uykusuzluk, yoğun duygusal dalgalanmalar gibi görünmez yaralarını taşıyan milyonlarca hikâye var.
Bu görünmez yaralar doğal birer tepki olmakla birlikte, doğru yönetilmediğinde uzun vadeli ruhsal ve fizyolojik sorunlara dönüşebiliyor.
Afet Sonrası İyileşme Süreçlerinin Tıkandığı Noktalar
Deborah Blackman ve ekibinin yaptığı çalışma, afet sonrası iyileşmenin neden bazen “takılıp kaldığını” ortaya koyuyor. Kaynak dağılımında adaletsizlik, sadece kısa vadeye odaklanmak, karmaşık koordinasyon sorunları ve toplumsal katılımın sınırlılığı süreci zorlaştıran önemli etkenler. Bu engeller aşılamadığında, toplumun wellbeing düzeyi de eski haline dönmekte zorlanıyor.
İyileşmeye Açılan Kapı: Psikolojik İlk Yardımın Dönüştürücü Gücü
Johns Hopkins araştırmacılarının bulguları, afet sonrası Psikolojik İlk Yardım (PİY) yaklaşımının ne kadar kritik bir rol oynadığını ortaya koyuyor. Etkin dinleme, güvenli alan sağlama, ihtiyaçları değerlendirme, sosyal bağlantılar kurma ve pratik destek sunma gibi basit ama güçlü adımlar içeriyor. Üstelik bu yaklaşım yalnızca uzmanların değil, eğitim almış gönüllülerin de uygulayabileceği bir sistem. Deprem sonrası sahada gördüğümüz toplumsal dayanışma örnekleri, aslında PİY’ın doğal bir yansımasıydı.
Toplumsal Dayanışmanın İyileştirici Gücü ve Dirençliliği
Medical Xpress’te yayımlanan araştırmalar, güçlü toplumsal bağların afet sonrası iyileşmede benzersiz bir rol oynadığını vurguluyor. Kaynaklara erişim, çatışma çözme becerileri ve umut taşıyan sosyal ilişkiler, toplumsal dirençliliğin yapıtaşları. Türkiye’nin 6 Şubat depremlerinden sonra gösterdiği gönüllülük ve yardımlaşma ruhu da bu dayanışmanın iyileştirici örneği oldu.
Kademeli Destek Modelleri: Her İhtiyaca Uygun Bir İyileşme Yaklaşımı
Herkesin travmayı deneyimleme ve iyileşme süreci farklıdır. NCBI’nin önerdiği kademeli bakım modeli bu nedenle öne çıkıyor. Toplum temelli öz-bakım uygulamalarından uzmanlaşmış terapilere kadar farklı düzeylerde destek sunarak hem kaynakların verimli kullanılmasını hem de her bireyin ihtiyacına uygun bakım almasını sağlıyor.
Afetlerde Daha Kırılgan Olanlar: Kadınlar, Çocuklar ve Dezavantajlı Gruplar
Araştırmalar, kadınların afet sonrası depresyon ve kaygı riskinin erkeklere göre %60 daha yüksek olduğunu ortaya koyuyor. Çocuklar için oyun temelli terapi ve yaşına uygun iletişim yöntemleri umut verici sonuçlar sağlarken, yaşlılar, engelli bireyler ve dezavantajlı gruplar için de özel çözümler üretilmesi gerekiyor. Bu gruplara yönelik cinsiyet-duyarlı ve kapsayıcı yaklaşımlar afet sonrası iyileşmenin eşitlikçi bir zemin kazanmasını mümkün kılıyor.
Teknolojiyle Açılan Yeni Kapılar: Dijital Destek Sistemleri ve Yapay Zekâ
Dijital mental sağlık platformları, online terapi hizmetleri ve yapay zekâ destekli risk analizleri, afet sonrası wellbeing alanında yepyeni olanaklar yaratıyor. Erken uyarı sistemlerinden mobil uygulamalarla sağlanan psikolojik desteklere kadar pek çok teknoloji, afete hazırlık ve iyileşme süreçlerini daha etkili hale getirebilir.
Krizi Fırsata Çevirmek: Wellbeing Odaklı Toplumsal Bir Dönüşüm
Afetlerden sonra wellbeing odaklı bir iyileşme sadece bireysel yaraları sarmakla kalmıyor, aynı zamanda toplumsal dirençliliği de güçlendiriyor. Güncel literatür bu stratejileri beş temel prensip altında özetliyor: bütüncül yaklaşım, kademeli müdahale, toplum merkezli çözümler, sürdürülebilirlik ve eşitlik.
Afetler, büyük yıkımlar getirse de aynı zamanda daha dirençli, daha dayanışmacı ve daha insancıl toplumlar inşa etmek için birer fırsat olabilir. Wellbeing odaklı bir yol haritası izlediğimizde, afetleri yalnızca atlatmamız gereken felaketler olarak değil; aynı zamanda bizi birbirimize daha çok bağlayan ve geleceğe daha umutla bakmamızı sağlayan dönüm noktaları olarak görebiliriz.
Prof. Dr. Ayşe Handan DÖKMECİ
Tekirdağ Namık Kemal Üniversitesi & Sağlık Bilimleri Fafültesi & Acil Yardım ve Afet Yönetimi Bölüm Başkanı & Akademisyen & Araştırmacı & Yazar & Wellbeing Uzmanı
Kaynakça
CASAT OnDemand. (2024). Disaster impact and recovery statistics. Center for the Application of Substance Abuse Technologies. https://casatondemand.org
Queensland Government, Queensland Health Department. (2024). Wellbeing in disasters: A comprehensive guide. Queensland Government. https://www.health.qld.gov.au
Blackman, D., Prayag, G., Nakanishi, H., Chaffer, J., & Freyens, B. (2024). Wellbeing in disaster recovery: Understanding where systems get stuck. Journal of Emergency Management, 22(1), 15–28.
Johns Hopkins Bloomberg School of Public Health. (2022). Psychological first aid in disaster response: Evidence-based approaches. American Journal of Public Health, 112(4), 523–531.
Medical Xpress. (2024). Community resilience factors in post-disaster wellbeing. Medical Research Communications, 9(2), 134–141. https://medicalxpress.com
National Child Traumatic Stress Network. (2024). Psychological first aid for children and adolescents. NCTSN Publications. https://www.nctsn.org
National Center for Biotechnology Information. (2015). Stepped care approaches to disaster mental health services. NCBI Resources. https://www.ncbi.nlm.nih.gov
World Health Organization. (2024). Mental health and psychosocial support in emergency settings. WHO Press. https://www.who.int